جنوب شرق
آسان کرمان را بگردیم؟ بخش سوم: کجا برویم

در بخش قبلی درباره انتخاب وسیله نقلیه مناسب برای سفر به کرمان صحبت کردیم و اینکه چگونه از طرق مختلف و از مسیر چه شهرهایی می توانید به کرمان، دل عالم برسید. البته همان‌طور که در بخش قبل هم گفتیم، پیشنهاد ما برای یک سفر بی‌دردسر، استفاده از خدمات آسان تیک و آژانس مسافرتی جنوب شرق است. اینگونه دیگر هنگام سفر به کرمان دغدغه اسکان و رفت‌و‌آمد و برنامه‌ریزی مناسب سفر را ندارید. حال در بخش دوم هم به مکان‌های اقامتی مناسب در شهر کرمان پرداختیم. اکنون نوبت این است که چه مکانهایی در کرمان را بگردیم و کجاها برویم؟ استان کرمان مراکز تفریحی، تاریخی، طبیعی و گردشگری بسیار زیادی دارد، اما خود شهر کرمان و جذابیت‌های گردشگری اطرافش، داستانی است طولانی که در اینجا لیستی از بهترین گزینه‌ها ارائه می کنیم.

 

باغ عمارت بیگلر بیگی فتح آباد

باغ عمارت بیگلر بیگی (فتح آباد) باغی مربوط به دوره قاجار است که در ۲۵ کیلومتری شهر کرمان، روستای اختیار آباد واقع شده. این باغ که الگوی احداث باغ شاهزاده ماهان بوده، از یادگارهای فضلعلی خان بیگلربیگی است و به همین دلیل نام آن را باغ بیگلربیگی هم می گویند. عبور آب فتح آباد از بین این باغ صفا و طراوت فراوانی به آن می‌بخشیده است. زمان احداث این باغ تاریخی که یکی از قدیمیترین باغهای ایران و محل سکونت یکی از حاکمان کرمان بوده، به حدود سال های ۱۲۵۵ میرسد و از انجایی که رفته رفته به فراموشی سپرده شد، به ویرانه ای تبدیل شده و حتی خاک آن برای مصارف کشاورزی به روستاهای اطراف حمل شده بود. مرمت و بازسازی این باغ در سال ۱۳۹۲ با تلاش بنیاد توسعه و عمران موقوفات کرمان و زیر نظر سازمان میراث فرهنگی آغاز شد. در احیاء این باغ تلاش شده تا با کمترین دخل و تصرف، بازسازی انجام گیرد تا اصالت آن به عنوان الگوی باغ سازی کرمان حفظ شود.

حمام گنجعلی خان (موزه مردم‌شناسی کرمان)

حمام گنجعلی‌خان یکی از شاهکارهای معماری عصر صفویه است که در شهر کرمان واقع شده و آوازه زیبایی وعظمت تاریخی آن بین المللی است. سردر این حمام، با خطوطی ازعلیرضا عباسی، خوشنویس معروف عصر صفویه تزئین گردیده است. این حمام بخش های مختلفی دارد که عبارتند از سرسرا، دالان، رخت کن، هشتی و گرم خانه. این مکان در حال حاضر موزه مردم شناسی کرمان شده است. کتیبه شعری به خط نستعلیق بر سنگ مرمر حک شده که مصرع آخر آن سال ساخت بنا را با تبدیل به حروف ابجد نشان می‌دهد: «کسی نداده نشان در جهان چنین حمام» (سال ۱۰۲۰ ه‍. ق). گنجعلی بیک ملقب به گنجعلی‌خان از حاکمان کرمان در زمان شاه عباس بود که کارهای عمرانی مهمی در کرمان انجام داده‌است. او برای اینکه در وسط شهر تفرجگاه‌های عمومی وجود داشته باشد، ابتدا یک میدان بزرگ ایجاد کرد. این میدان که بیش از صد متر طول و پنجاه متر عرض دارد از چهار طرف با بناهای اختصاصی شامل مدرسه، مسجد، بازار و حمام (۱۰۲۰ ه. ق)، چهارسوق، آب‌انبار و ضرابخانه محصور شده و یک مجموعه عالی از آثار عمرانی عصر صفوی است. در این موزه مجسمه‌های مومی متعددی از ساکنان قدیم کرمان می‌بینید که در گوشه و کنار حمام مشغول کارهای قبل یا بعد از استحمام هستند.

آرامگاه شاه نعمت اله ولی

سید نورالدین نعمت‌الله بن محمد بن کمال‌الدین یحیی کوه بنانی کرمانی معروف به سید نورالدین شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی، شاعر و عارفِ ایرانی بود. سلسله نعمت‌اللهی منسوب به اوست. شاه نعمت‌الله از اقطاب و عرفای سدهٔ هشتم و نهم هجری است که طریقتی جدید در تصوف ایجاد کرد و پیروان سایر طریقت‌ها را نیز تحت تأثیر خود قرار داد. او از جمله شعرای تصوف ایران و قطب دراویش نعمت‌اللهی است. او در طریقهٔ تصوف مؤسس سلسلهٔ مشهور نعمت‌اللهی است و در راه طریقت و سیر و سلوک مقامی بلند داشته‌است. شاه نعمت‌الله ولی در سال ۸۳۲ و به قولی ۸۳۴ ه‍.ق در شهر کرمان درگذشت و در ماهان در میان باغی مدفون شد. 
این آرامگاه نزدیک به هفت قرن قدمت دارد، هستهٔ اولیهٔ این بنا گنبدی منفرد بود که در سال ۸۴۰ ه.ق. و به دستور "احمدشاه دکنی" از حاکمان هندوستان ساخته شد و به تدریج گسترش یافت . این بنا ۳۲۰۰۰ مترمربع مساحت دارد و از چندین صحن تشکیل شده که شامل صحن های اتابکی، وکیل الملکی، حسینیه، میرداماد و بیگلربیگی است. این مجموعه طی شش قرن کامل شده و تداوم معماری ایران را در شش قرن گذشته را به صورت زیبایی به تماشا گذاشته. بیشترین توسعه این مجموعه در دوران قاجاریه انجام شده. آرامگاه امیرنظام گروسی سیاستمدار، ادیب و چهره نامدار دوره قاجار نیز در صحن شاه نعمت‌الله قرار دارد.

مسجد جامع مظفری (مسجد جامع کرمان)

مسجد جامع کرمان یا مسجد جامع مظفری در کنار میدان مشتاق و محصور به بازار مظفری و بازار قدمگاه و خیابان شریعتی و میدان مشتاق در شهر کرمان قرار گرفته. این بنا از جمله مساجد چهار ایوانیه است که دارای سردر رفیع، صحن ایوان و شبستان است. این مسجد در دوران حکومت امیر مبارزالدین محمد مظفر سر سلسله آل مظفر بنا شده. تاریخ بنا در کتیبه سر در اصلی ۷۵۰ هجری قمری ذکر شده است. ولی در دوره‌های بعد الحاقات و تعمیراتی در مسجد صورت گرفته، از جمله مرمت کاشیکاری ایوان بزرگ در زمان وکیل الملک و کاشی‌کاری ستون‌ها و لچکی‌های داخل مسجد و احداث شبستان شمالی در دوره اخیر را می‌شود نام برد. سر در رو به مشرق مسجد جامع از شلیک توپ‌های آغا محمدخان قاجار خراب شد ولی بعدها مرمت و بازسازی شد.

آتشکده و موزه مردم شناسی زرتشتیان

موزه زرتشتیان واقع در شهر کرمان، اولین و تنها موزه­ مردم­ شناسی زرتشتیان جهان است. ساخت این موزه در دهه ۱۳۷۰ به کوشش بهدینان فرزانه، هرمزدیار اشیدری و مهیندخت سیاوشیان شروع شد و در سال ۱۳۸۰ پایان یافت. از کهن‌ترین اشیاء این موزه می‌توان یک جلد کتاب دست­نویس گاتاها با پیشینه بیشتر از دویست سال و یک آتشدان دستی با تاریخ حک شده ۱۲۰۷ اشاره کرد. همچنین تصاویر انجمن ناصری زرتشتیان کرمان و رفسنجان و عکسهای سرشناسانی چون ارباب کیخسرو شاهرخ، میرزا برزو آمیغی، کشور خانم و پوراندخت در بخش فرتور و اسناد این موزه نگهداری می‌شود. همچنین بخشی از این موزه به انواع آتشدان، روغن سوز، پیه­ سوز و چراغ لاله اختصاص داده شده‌. لباس‌های زنانه‌ای با دیرینگی ۵۰ تا ۱۵۰ سال هم گویای پوشش زنان زرتشتی کرمان است. مخنا، لچک، چارقد، کت، پیراهن و شلوار گلدوزی شده از انواع لباس‌های زنانه‌ای‌ست که در این موزه نگهداری می‌شود. این موزه در گوشه‌ای از باغ زیبای آتشکده کرمان بنا شده است. آتشکده در باغ مصفایی واقع است که قبلاً منزل مسکونی جهانگیر اشیدری بود و با تغییراتی به صورت معبد درآمده است. آتش موجود در این آتشکده بر اساس نظر موبدان زرتشتی، همان آتش چند هزارسالهای است که از هند به آتشکده محله شهر و از آنجا به این آتشکده انتقال یافته است.

بازار کرمان

این‌ بازار بزرگ‌ به روایتی طولانی‌ترین راسته بازار ایران است و به خاطر برخی ویژگی‌های منحصر به فردش شهرت جهانی پیدا کرده. «بازار کرمان» شامل چند راسته‌ است که هر قسمت در زمان یکی‌ از حاکمان و فرمانروایان‌ این‌ شهر ساخته‌ شده و اکنون به یکی از مشاغل تعلق دارد. در میان این راسته بازارها، هنوز بازار کفاش‌ها، زرگرها و مسگرها همچنان فعال مانده اند. این راسته‌ها از غرب‌ به‌ شرق‌ عبارتند از: راسته‌ ارگ‌، راسته‌ گنجعلی‌خان‌، راسته‌ اختیاری‌، راسته‌ سرداری، راسته‌ وکیل‌، راسته‌عطاری‌، راسته‌ قدمگاه‌ و راسته‌ مظفری. مجموعه تاریخی گنجعلی‌خان که شامل حمام و ضرابخانه و مسجد و کاروانسرا است، در بخش ابتدایی این بازار واقع شده و از دیگر آثار تاریخی این بازار می‌توان به حمام وکیل، تعداد زیادی کاروانسرا (وکیل، هندوها و...) و مسجد جامع مظفری در انتهای بازار اشاره کرد.

گنبد مشتاقیه (سه گنبد)

گنبد مشتاقیه که به سه گنبد هم شهرت دارد، از آثار دوران قاجار در شهر کرمان است که در گذشته در کنار قبرستان کهنه و خارج از حصار شهر قرار داشته. این محوطه ابتدا مزار میرزاحسین خان جد اعلای سادات معروف به میرحسینی راینی بوده. می‌گویند مشتاق در سال ۱۲۰۶هجری قمری به جرم آن که قرآن رو با نوای سه تار می خوانده، سنگسار شد و نعش وی را در کنار مقبره میرزا حسین خان دفن کردند که اکنون این مزار معروف به مشتاقیه است. سه گنبد در سال ۱۲۶۰ قمری بر روی قبور مشتاق علیشاه، شیخ اسماعیل و کوثرعلیشاه بنا گردید. آثار تزئینی مجموعه مشتاقیه که در قرن اخیر ساخته شده شامل کاشی کاری، نقاشی، گچبری، کاربندی و مقرنس است.

مجموعه گنجعلی‌خان

مجموعه گنجعلی‌خان کرمان دارای چندین بنای مختلف است که از عهد صفوی به یادگار مانده‌اند. این مجموعه به همت گنجعلی خان که حاکمی در دوران شاه عباس صفوی بود، ساخته شده است. میدان گنجعلی خان که به شکل مستطیل است، مجموعه‌ای از عناصر شهر را به دور خود جمع کرده. بازار گنجعلی‌خان این مجموعه، همچون سایر بازارهای سنتی ایران، معماری دیدنی و جذابی دارد که صرف قدم زدن در آن تجربه‌ای لذت‌بخش را برایتان به ارمغان می‌آورد. حمام این مجموعه نیز اکنون به موزه مردم‌شناسی کرمان تبدیل شده و در کنار بازدید از موزه، زیبایی بنا نیز بسیار دیدنی و ستودنی است. ضرابخانه گنجعلی‌خان که اکنون به موزه سکه تبدیل شده است، مجموعه‌ای از سکه‌های قدیمی را در کنارهم جمع کرده تا پذیرای علاقه‌مندان باشد. دیگر بخش‌های این مجموعه شامل آب‌انبار، مدرسه، کاروانسرا و سرای گنجعلی‌خان است که می‌توانید از آن‌ها بازدید کنید. همچنین برای دسترسی به مجموعه گنجعلی‌خان می‌توانید به مرکز قدیمی شهر کرمان (میدان ارگ و میدان مشتاق) مراجعه کنید.

 

حمام وکیل

حمام وکیل کرمان اکنون به چایخانه سنتی تبدیل شده است و گردشگران در آن‌جا با فالوده کرمانی، چای و انواع نوشیدنی پذیرایی می‌شوند. در بخش گرمخانه نیز می‌توانید غذاهای محلی کرمان را امتحان کنید. حمام وکیل کرمان بنای باشکوهی است که از معماری زندیه-قاجاریه تاثیر گرفته است. این بنا دو بخش رختکن و گرمخانه دارد. بنای حمام وکیل در سال ۱۲۸۰ ساخته و در سال ۱۳۶۹ بازسازی شد. این حمام در میانه بازار کرمان قرار گرفته که وسط وکیل‌ الملک (اسماعیل خان نوری) حاکم عصر قاجار کرمان و به سبک حمام گنجعلیخان ساخته شده ‌است.

باغ شازده ماهان

باغ شاهزاده یا شازده در دو کیلومتری شهر ماهان (تقریبا ۳۰ کیلومتری شهر کرمان) قرار دارد. این باغ متعلق به دوره‌ی قاجار است. باغ شاهزاده جزو ۹ باغ ایرانی است که در یونسکو ثبت جهانی شده است. اطلاعات باغ به ۳۵ زبان ترجمه شده و در نقشه گردشگری این سازمان قرار دارد. باغ فتح آباد کرمان که در روستای اختبارآباد قرار دارد، الگوی ساخت باغ شازده بوده است. این باغ مساحتی نزدیک به ۳/۵ هکتار دارد. دو مجموعه شرقی و غربی دارد. کوشک یا همان عمارت‌های آن بسیار زیباست و به صورت دو اشکوب ساخته شده‌است و سر در آن از معماری زیبایی برخوردار است که آن را از سایر باغ‌های ایرانی برجسته می‌سازد. در باغ فواره‌ها یا آبفشانهایی نیز وجود دارد که در درازنای باغ قرار دارند و از زیباترین فواره‌های باغ‌های ایرانی هستند. این باغ نخست به دستور محمدحسن خان سردار ایروانی حاکم وقت کرمان ساخته شد و بنای درون آن بعدها توسط عبدالحمید میرزا ناصرالدوله حاکم کرمان طی یازده سال حکمرانی وی (۱۲۹۸ ه‍.ق تا ۱۳۰۹ ه‍. ق) تکیمل شد.

تخت درگاه قلی‌بیگ

تخت درگاه قلی بیگ عمارتی است که در جنوب شرقی شهر کرمان و در زاویه جنوبی کوه قلعه دختر قرار دارد. این مکان مقبره یکی از نوادگان بیرام بیگ به نام درگاه قلی بیگ است. درگاه قلی بیگ از امرای اواخر دوره صفویه و رئیس ایل افشار در کرمان بوده‌است. وی، تنها فرد معروف افشار بود که طی ۱۵۰ سال بعد از گنجعلیخان نامش بر سر زبانها بوده‌است. دکتر باستانی پاریزی در این مورد می‌نویسد، درگاه قلی بیگ در کرمان موقعیت مناسبی به دست آورد و قسمتی از سرآسیاب فرسنگی را جزو املاک خود ساخت و در جوار باغ بیرم آباد در دل کوه ساختمان زیبایی به وجود آورد و در پایین کوه نیز دریاچه‌ای ایجاد نمود و آب سرآسیاب فرسنگی را با مجرایی که در دل سنگ کنده بود پایین دریاچه رساند. آثار دریاچه هنوز در کنار تخت باقی است. امروزه برخی مردم کرمان این مکان را با عنوان تخت دریا قلی بیگ می‌شناسند.

موزه هنرهای معاصر صنعتی

موزه هنرهای معاصر صنعتی کرمان آثاری از هنرمندان مشهور جهان را در خود دارد. همچنین نیمی از آثار موزه متعلق به استاد سید علی اکبر صنعتی است و بقیه هم مربوط به ۸۳ هنرمند معاصر ایرانی و ۱۶ هنرمند خارجی است. دسترسی به این موزه از طریق خیابان شریعتی و حد فاصل میدان باغ ملی و چهار راه طهماسب آباد امکان پذیر است. این موزه به آثاری اصیل از اساتید بلندآوازه جهان مزین است؛ آثاری از آگوست رودن، هنری مور، امیل نولده، بن نیکلسن، واسیلی کاندینسکی، آلبر مارکه، بلاکادار، جاکوب اپشتاین، بوناتی، تام فیلیپس و همچنین آثار بسیاری از هنرمندان معاصرایران از جمله محمد غفاری (کمال‌الملک) علی‌محمد حیدریان، علی‌اکبر یاسمی، رسام ارژنگی، پرویز تناولی، ژازه تباتبایی، سهراب سپهری، و جمعی دیگر از هنرمندان معاصر ایران. آثار موجود موزه با سبک‌ها و شیوه‌های گوناگونی آفریده شده‌است. آثار خطاطان، خاکبازان، مینی مالیست‌ها و مینیاتوریست‌ها، کانسپچول‌ها، پاپ آرت‌ها و آبستراکت‌ها را می‌توان در مجموعه آثار موزه مشاهده نمود. سعی بارز موزه هنرهای معاصر کرمان نمایاندن جنبه‌های گوناگون هنرهای تجسمی ایران است. آثار موجود شامل نقاشی‌های آبرنگ و رنگ روغن، سیاه قلم و همچنین تابلوهای موزائیک سنگ، مجسمه‌های گچی، مرمری، برنزی، و چوبی هنرمندان ایرانی و خارجی می‌باشد. در این موزه ۱۲۰۰ اثر هنری نگهداری می‌شود.

 

موزه دفاع مقدس

اینجا یکی از بزرگترین باغ موزه‌های دفاع مقدس کشور است که ساختمان آن با الهام از معماری ایرانی و سنتی کرمان و با توجه به اقلیم و سازه‌های سنتی از قبیل بادگیرهای کرمان و با استفاده از مصالح اقلیمی طراحی و ساخته شده است. این موزه مشتمل بر تالارهای عبرت، بصیرت، نور، شقایق، پیروزی، شهدا و آزادی است. البته بخشی از موزه هم در فضای روباز به صورت ماکت اندازه واقعی عملیات کربلای ۵ در منطقه شلمچه بازسازی شده است. آخرین قسمت موزه دفاع مقدس کرمان فضای روباز گلزار شهدا است که ۸هزار سنگ مزار شهدای استان‌های کرمان و سیستان و بلوچستان در آنجا به شکل تزیینی و نمادین ساخته شده است. در این موزه می توانید اسنادی از جنگهای دفاعی ۲۰۰ ساله مردم ایران را مشاهده کنید و همچنین روایت هشت سال دفاع مقدس را از آغاز تا پایان دنبال کنید.

موزه ارتش کرمان (امام علی)

موزه ارتش واقع در استان کرمان در سال ۱۳۸۸ در ساختمان باشگاه قدیم ارتش افتتاح شد که دارای قدمتی بیش از ۱۰۰ سال است. این بنای تاریخی ۸۰۰ متر مربع زیربنا دارد و بدون ستون ساخته شده است. موزه دارای ۴۰۰۰ تجهیزات نظامی از زمان قاجاریه است که از استانهای زاهدان، تهران، اهواز و گرگان جمع آوری شده اند. همچنین ۵۰ قطعه عکس از مقام معظم رهبری در زمان جنگ، ۵۰ قطعه عکس از تجاوز رژیم عراق در سال ۵۸، اسنادی از شهدای کرمان، وصیت نامه ها و آثار باقیمانده از شهیدان و دو تابلوی نفیس با بیش از ۱۰۰ سال قدمت در این موزه به نمایش گذاشته شده اند. در موزه ارتش کرمان ادوات نظامی از دوره صفویه تا کنون، نظیر نیزه، تیر و کمان، سلاح های قدیمی و… به نمایش گذاشته شده است.

موزه مطبوعات کرمان

موزه مطبوعات استان کرمان با پشتوانه یکصد ساله روزنامه نگاری کرمان تنها موزه مطبوعات کشور است. در اینجا می‌توانید سختی مسیر مطبوعات محلی کرمان در یک قرن اخیر را به وضوح دید. در دی ماه ۱۳۸۳ محمدعلی فردوسی مدیرمسئول هفته نامه فردوس کویر و رئیس وقت خانه مطبوعات کرمان پیشنهاد تاسیس این موزه را به سازمان میراث فرهنگی داد و پس از شش ماه جمع آوری اسناد، مدارک و ادوات روزنامه نگاری قدیمی کرمان، با حمایت های میراث فرهنگی، این موزه در مرداد ماه ۱۳۸۴ هم زمان با روز خبرنگار در ساختمانی هفتاد متری از یادگارهای دوران قاجار، افتتاح شد. در ساختمان موزه سید علوی و ناظم الاسلام کرمانی، دو نفر از شخصیت های برجسته کرمانی هم به خاک سپرده شده‌اند. که اولی از سادات مورد احترام مردم بوده و دومی هم از روزنامه نگاران، مولفان و مشروطه خواهان نامی ایران است. یک دستگاه چاپ سنگی ۹۰ ساله، دوربین های عکاسی، آرشیو روزنامه هایی که در یکصدسال اخیر منتشر می شده اند، عکسهای قلمدان ها، عصای بعضی از روزنامه نگاران، ادوات چاپ و یک عدد قرآن خطی ۲۰۰ ساله در موزه مطبوعات جلوه هایی است از یکصد سال روزنامه نگاری در کرمان که همچنان با فراز و نشیب های بسیار به راه خود ادامه می دهد.

باغ موزه هرندی

باغ هرندی که اکنون باغ موزه هرندی و موزه ساز کرمان در آنجا قرار دارد، مربوط به اواخرقرن ۱۳ هجری قمری است و در کرمان، خیابان فردوسی واقع شده. این مجموعه توسط “عدل السلطان” بنا و در سال ۱۳۱۳ شمسی به “ابوالقاسم هرندی” فروخته شد. به دلیل توقف چند روزه‌ی رضاخان در مسیر سفر تبعیدش مورد توجه قرار گرفت و در سال ۱۳۵۴ توسط مالک باغ به وزارت فرهنگ و هنر اهدا گردید. باغ هرندی مدتی نیز به عنوان ساختمان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردش‌گری کرمان مورد استفاده قرار گرفت و در حال حاضر طبقه‌ی همکف ساختمان موجود در آن به‌عنوان موزه‌ی سازهای سنتی و طبقه‌ی اول آن به‌عنوان موزه‌ی باستان‌شناسی مورد بازدید علاقه‌مندان قرار می‌گیرد.

گنبد جبلیه

گنبدجبلیه که به گنبدگبری نیز معروف است در عصر ساسانی و قبل از اسلام ساخته شده. گنبد جبلیه تنها بنای سنگی کرمان است. گفته می‌شود در ساخت این گنبد به جای آب از شیر شتر استفاده شده‌است که مورخان ومعماران دلیل استحکام این بنا را همین امر می‌دانند. البته این امر بیشتر جنبه افسانه ای دارد. جبلیه یک ساختمان هشت ظلعی سنگی است که گنبدی به شکل دو هلال برآن قرار گرفته. پژوهشگران اروپایی نظیر هیلن براند این گنبد را متعلق به سلجوقیان می‌دانند. و گویا «جبلی» تحریف یافته کلمه «گبری» در زبان پارسی است. بر همین اساس برخی آن را آتشکده‌ای قدیمی می دانند. هرچند که شکل بنا با سایر آتشکده‌های ایرانی همخوانی چندانی ندارد.