جنوب شرق
مجموعه آثار رهبانی ارامنه ایران

راههاي دسترسی: ١ -کلیساي تادئوس مقدس (قره کلیسا) در شمال غرب ایران در استان آذربایجان غربی ناحیه به شهرستان چالدران و در روستاي قره کلیسا در 20 کیلومتري شمال شرقی سیهچشمه و هفت کیلومتري شمال جاده چالدران به قرهضیاءالدین قرار دارد؛ و همچنین در جنوب ماکو واقع است. 2-کلیساي استفانوس مقدس در استان آذربایجان شرقی در 17 کیلومتري غرب شهر جلفا و در فاصله 3 کیلومتري کرانه جنوبی رودخانه ارس در محلی به نام «قزل وانک» (صومعه سرخ) واقع شدهاست.3-کلیساي مریم مقدس زورزور در استان آذربایجان غربی، شهرستان ماکو و در 12 کیلومتري شمال غرب قره کلیسا و در نزدیکی روستاي بارون، در دهنه درهاي که رودخانه زنگی مار از آن جاریست قره کلیسا: این کلیسا در زبان ارمنی سورپ تادئوسی وانک یعنی کلیساي مقدس تادئوس نامیده میشد . تادئوس مقدس یکی از حواریون مسیح است که براي تبلیغ دین مسیحیت به منطقه جنوب فلات ارمنستان آمدند. در 66 میلادي، تادئوس مقدس به همراه ساندخت، دختر پادشاه و تنی چند، که به دین مسیحیت ایمان آورده بودند، به دستور پادشاه وقت ارمنستان دستگیر شدند و پس از شکنجه به قتل رسیدند و تادئوس مقدس در مکان فعلی دیر مدفون شد. بناي اولیه آن به اوایل سده چهارم بازمیگردد و از ابتدا یکی از زیارتگاههاي مهم ارمنیان بودهاست. از جزئیات معماري این کلیسا، که به دست گریگور روشنگر ساخته شده، اطلاعی در دست نیست،واژه قره ترکی و به معناي سیاه است. مورخان سده هشتم هجري به بعد گاهی به مناسبتی یادي از کلیساي تادئوس کردهاند و آن را «قرا کلیسا» نامیدهاند .چون قسمت خاوري بناي کلیسا با سنگ سیاه ساخته شدهاست این کلیسا به عنوان اولین کلیساي جامع جهان مسیحیت شناخته میشود .ارمنیهاي ایران و تعدادي از سفراي کشورهاي مسیحی هر سال در روزهاي آخر تیرماه و هفته اول مرداد ماه) که مصادف با قتل تادئوس مقدس و پیروان مسیحی اوست در کلیساي تادئوس مقدس مراسم خاصی برپا میدارند. اینجا در سال 644 یا 645 هجري قمري تجدید بنا شد. فرمان شاه عباس اول صفوي در حمایت از ارمنیان بر روي سردر آن دیده میشود .عباس میرزا ولیعهد فتحعلیشاه نیز تزئیناتی بر آن افزودهاست این کلیسا در تاریخ 11 بهمن 1334 به شماره 405 ثبت ملی گردیده و همچنین در تاریخ 17 تیر ماه 1387 برابر با 7 ژوئیه 2008 ،طی نشست سی دوم، مجموعه کلیساي تادئوس مقدس ،کلیساي سن استپانوس و کلیساي زور زور به عنوان نهمین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. کلیساي استفانوس مقدس :این نام برگرفته شده از نام استپانوس شهید اول راه مسیحیت است و در اغلب کشورهاي جهان کلیساهاي متعددي با همین نام وجود دارد. همچنین به دلیل متروکه بودن محل، به خارابا کلیسا نیز شهرت دارد . میدانند شیوه معماري بنا، مصالح ساختمانی و تزئینات مفصل و زیباي آن مؤید این مطلب است که کلیسا همانند و همزمان با کلیساهایی چون قره کلیسا در بین قرن چهارم تا ششم هجري (دهم تا دوازدهم میلادي) ساخته شدهاست و سبک معماري آن تلفیقی از شیوههاي مختلف معماري اورارتو، اشکانی و رومی است که بعد از به وجود آمدن بناهاي شگرف سنت کلیساي جامع اچمیادزین، قره کلیسا و کلیساي صلیب مقدس و سنت استپانوس به شیوه معماري ارمنی شهرت یافت.کلیساي استفانوس مقدس دومین کلیساي مهم ارمنیهاي ایران است که از نظر اهمیت بعد از قرهکلیسا قرار میگیرد این کلیسا به علت زلزله دچار آسیبهاي جدي شده بود که در دوران صفویه مورد مرمت و بازسازي قرار گرفت. این اثر در تاریخ 15 اسفند 1341 با شماره ثبت 429 بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. این کلیسا مورد احترام تمام مسیحیان و کم و بیش تمامی ادیان است اما در واقع به کلیساي حواري ارمنی تعلق دارد. در یک روز از سال هزاران نفر از ارمنیان در این نقطه گردهم میآیند تا ضمن زیارت، مراسم و مناسک خاص خود را بهجاي آورند. کلیساي مریم مقدس زور زور: تاریخ بناي زور زور بین سالهاي 1315–1342 میلادي تخمین زده و توسط اسقف اعظم کلیساي تادئوس مقدس، به نام «زکریا» از خاندان بزرگ و مالکین آن منطقه، ساخته و به صورت مدرسه تعلیمات دینی و فرهنگی و ادبی، زیر نظر اسقف هوانس یرزنقاتسی اداره میشد؛ او در سال 1341 میلادي مقیم این کلیسا بود، و به این سبب او را زور زورتسی نیز مینامند. این کلیساي صلیبی شکل همانند سایر کلیساهاي ارمنی که در آن روزگار ساخته میشد، با سنگهاي تراشیده شده در حجمهاي مختلف ساخته شدهاست. نماي کلیسا بسیار ساده است و فقط اطراف پنجرهها و نورگیرها با ستونهاي کاذبی که به قوس جناغی ختم میشونددر سال 1366وزارت نیرو عملیات ساختمانی سد بارون را شروع نمود. کلیسا در همان نقطهاي قرار گرفته بود که دیوار حائل سد نیز میبایستی در آنجا بر پا میگردید و طبق نقشههاي مصوب، پس از اتمام آن و آبگیري دریاچه، کلیساي مزبور در دریاچه سد غرق میشد. از طرفی عملیات خاکبرداري تونلهاي انحرافی و یک رشته انفجارهاي ساختمانی به بقیه بناي کلیسا آسیب فراوانی وارد نموده بود. به همین علت مدیریت اجرائی سازمان میراث فرهنگی کشور، با موافقت وزارت نیرو و همکاري شرکتهاي (مهاب قدس و پیماب) و سازمان آب و برق منطقهاي و همچنین توسط کارشناسان سازمان میراث فرهنگی و به همکاري متخصصین و معماران جمهوري ارمنستان در مدت 25 روز، با رعایت نکات علمی، سنگ به سنگ، لایههاي دیوار چینی شماره گذاري، پیاده و به محل دیگري با ارتفاع حدود 110 متر و به فاصله 600 متري آن نقطه، منتقل و بر روي یک برآمدگی صخرهاي، از نو بنا گردید. بهترین زمان سفر فصول غیر سرد سال می باشد