جنوب شرق
سنگ نبشته بیستون

راههاي دسترسی: شهرستان هرسین در 30 کیلومتري شهر کرمانشاه بر دامنه کوه بیستون کوه بیستون در کناره یک راه باستانی پر رفتوآمد قرار داشته و این راه، مسیر محل عبور کاروانها همچنین نظامیان از شهر هاي بابل و بغداد بـه سوي کوههاي زاگرس و اکباتان بودهاسـت. این سایت تاریخی فضایی به اندازه 1650 هکتار را به خود اختصاص داده است اثر اصلی این مکان باستان شناسی، کتیبه برجسته و میخی است و به دستور داریوش اول هخامنشی، هنگامی که به تخت امپراتوري پارس رسید نزدیک 521 سال پیش از میلاد مسیح (ع) ساخته شد. این کتیبه تنها اثر هخامنشیان است که به صورت مستند درباره سلسله هخامنشی و کنترل شورش هاي داخلی توسط داریوش اول و شرح دقیق این واقعه، توضیح داده است. بیستون در اصل و در آغاز بغستان نام داشتهاسـت؛ کـه از دو واژه «بغ» بـه معنی خدا و «ستان» کـه پسوند مکان بـه معنی جایگاه و سرزمین اسـت تشکیل شدهاسـت و روي هم بـه معنی جایگاه خدایان بودهاسـت. داریوش شاه دراین کتیبه شرح فتوحات خودرا بـه خط میخی و بـه سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی بر دل سنگ نگاشته اسـت. عظمت این کتیبه بـه گونهاي اسـت کـه فقط زبان پارسی باستان آن داراي 414 سطر می باشد. دراین کتیبه داریوش شاه علاوه بر شرح فتوحات خود از اهورا مزدا خداي نیکی بسیار یاد کرده و انسانها را بـه راست گفتاري و نیک کرداري دعوت کرده اسـت. سنگنبشته بیستون بر دامنه کوه پروا و برسنگهایی از جنس آهک ایجاد شده که از آثار رنگ لعاب قهوهاي مانندي که پس از همراه شدن با ذرات اکسیده شده آهک و همچنین بقایاي سربی که در چند سطر نخست اثر دیده شدهاست به نظر میآید در پایان کار براي افزایش طول عمر اثر تمام نماي آن را با اندودي ناشناخته پوشاندهاند. ارتفاع کلی کتیبه 7 متر و 80 سانتیمتر و طول آن 22 متر میباشد و در مرکز آن 5 ستون به خط میخی فارسی باستان دیده میشود. هر یک از 4 ستون اولیه قدري کمتر از 2 متر عرض و 4 متر ارتفاع دارد. متن فارسی باستان جمعاً 525 سطر دارد. بر روي پنج ستون مذکور اهورامزادا بر روي صفحه برآمدهاي قرار گرفته و بر روي همه این اشکال در حال پرواز است. اهورامزدا با چهره انسانی و ریشی مستطیلی تجسم یافته و از میان انوار یک فرص خورشید بسیار بزرگ که در حال نورافشانی، پدیدار گشته است. بر روي سر او یک تاج تابناك با شاخهایی قرار گرفته که نشانه و رمز خدایی بودن اوست. اهورمزدا دست چپش را با حلقهاي به سوي داریوش دراز کرده و به این ترتیب مشغول انجام مراسمی مبنی بر تسلیم قدرت و سلطه پادشاهی به داریوش میباشد. وي با دست راستش که بلند کرده خیر و برکت براي داریوش میخواهد. خود داریوش تاج پادشاهی بر سر دارد. سبیلهایش تابیده و ریشش مستطیلی شکل و به شیوه ریش پادشاهان آشور است که ده طره داشته. دست راست داریوش به حالت دعا و راز و نیاز به سوي اهورمزدا دراز است و با دست چپش کمانی را گرفته است. داریوش به اندازه معمولی بعنی به قد 180 سانتیمتر نشان داده شده است. داریوش با پاي راست خود گئومات را زیر لگد انداخته به طوري که یک پا و دو دست گئومات به حالت تضرع بالا آمده است. از سمت چپ، در پشت سر داریوش دو نفر از درباریان نیزهدار و کماندار با تیرکش ایستادهاند و هر دو ریشهاي بلندي دارند. با توجه به نقشههاي نقش رستم، نیزهدار مذکور «گبري» و کماندار «آسپاتینا» میباشد. این دو نفر قدشان از داریوش کوتاهتر و در حدود 150 سانتیمتر است، ولی از پادشاهان یاغی که مجسمه آنها تا سینه داریوش است (120 سانتیمتر)، بلندترند. پشت گئومات بلافاصله 8 نفر از غاصبین تخت و تاج پادشاهی و پیشواي قبیله سکاها، «تیگراخائودا» که نظر به تیزي نوك کلاهش هشت سانتیمتر از داریوش بلندتر است، نقش گردیده است. همه آنها به وسیله زنجیري به یکدیگر متصل هستند. قسمتی از مجسمههاي کتیبه بیستون در زمان دو جنگ جهانی موقعی که سربازان از کنار آن عبور کردهاند، ویران گردیده است. مجموعاً این نقوش حد متوسط 3 متر ارتفاع و 5٫48 متر طول دارد. نخستین کسی که موفق به خواندن کتیبه بیستون شد، هنري رالینسون انگلیسی افسر ارتش هند انگلستان بود. بخشهایی از این کتیبه باستانی به علت فرسایش در برابر باد و باران از میان رفته و ناخواناست؛ و نیز بدین خاطر که در دورهاي از بیخبري ایرانیان، نقوش و خطوط آن به عنوان نشانه تیراندازي مورد استفاده قرار میگرفت. هم اکنون بقایاي با ارزش دیگري از دوره مادها در 8 قرن پیش از میلاد مسیح، هخامنشیان، ساسانیان، ایلخانیان و صفویه در محوطه بیستون قرار دارد. غار شکارچیان و غار مرخرل به دوران پارینه سنگی باز می گردند و نیایشگاه مادي نیز از آثار بجا مانده مادها است که هر کدام به صورت جدا گانه در سال 1380 خورشیدي ثبت ملی شدند .در محوطه بیستون مجسمه هرکول بر روي سنگ تراش خورده اي قرار گرفته شده و قدمت آن را به دوران سلوکیان نسبت داده اند. از آثار اشکانی این مجموعه نقش برجسته گودرز دوم اشکانی، نقش میتریدات اشکانی یا همان پیکره مهرداد دوم و سنگ نگاره بلاش است. ساسانیان در بیستون آثار بسیاري را از خود به یادگار گذاشته اند و شاید گفت در توسعه این مجموعه نقش به سزایی داشتند. کاخ بیستون یکی از این آثار ساسانی است که در سال هاي حکومتی سایر فرمانروایان به عنوان کاروانسرا مورد استفاده قرار می گرفت. دیگر ردپاي این سلسله تاریخی را می توان در آثاري نظیر فرهاد تراش، پل ساسانی یا همان پل خسرو و بناي ساسانی نظاره کرد. در زمان ایلخانیان بر بقایاي کاخ ساسانی، کارونسرایی ساخته شد اما زلزله تمام آن را از بین برد، با این وجود شاه عباس صفوي در نزدیکی این سایت کاروانسرا دیگري را بنا نهاد و هم اکنون یکی از دیدنی ترین بخش هاي مجموعه بیستون به شمار می رود . این سایت در 28 اثر در 7 مهرماه سال 1381 با شماره 6463 به ثبت میراث ملی ایران رسید. در 8 ژانویه سال 2005 میلادي، مصادف با 19 دي ماه 1383 ،سازمان جهانی یونسکو، 13 اثر از مجموعه بیستون را همچون کتیبه برجسته داریوش هخامنشی را اثري ارزشمند براي تمامی جهانیان خواند و با شماره 1222 به ثبت خود رسانید .بهترین زمان سفر فصل بهار می باشد.